Một nhà ga xe điện ngầm ở Montréal. Những cửa hàng dưới thành phố trong lòng đất. Montréal City Underground buôn bán nhộn nhịp ngay giữa mùa Ðông bên ngoài tuyết phủ. Từ đồi Mount Royal nhìn xuống Montréal. Nhà thờ St Josepth đông đảo khách hành hương để được chữa lành.

Hơn một thế kỷ rưỡi Montréal là trung tâm kỹ nghệ và tài chánh của Canada. Những kiến trúc đa dạng bao gồm hãng xưởng, kho hàng, nhà máy xay lúa mì, xưởng lọc dầu vẫn còn tồn tại trong tình trạng nguyên thủy cho đến ngày nay khiến cho thành phố còn rất nhiều di tích lịch sử, kiến trúc cổ nhất là ở khu trung tâm thành phố và khu bến tàu cũ. Những tòa nhà với kiểu cách Âu Châu trong khu phố cổ gồm có: Vương Cung Thánh Ðường Ðức Bà (Notre Dame de Montréal Basilica) xây năm 1672, chợ Bonsecours mở năm 1847, những tòa nhà ngân hàng vào thế kỷ 19 trên con đường St. James là những kiến trúc làm chùng lòng du khách hoài cổ mỗi khi ghé thăm Montréal. Những ai muốn thưởng ngoạn thiên nhiên có thể trèo lên đồi Mont Royal xem hoa nở và nhìn xuống thành phố rực rỡ ánh đèn khi hoàng hôn buông xuống. Nhưng gây ấn tượng nhiều nhất cho du khách đến viếng Montréal vào mùa Ðông băng giá là Thành Phố Trong Lòng Ðất (Underground City) có tên là RÉSO ở khu trung tâm và là quần thể xây cất ngầm dưới mặt đất rộng lớn nhất thế giới từ trước đến nay.

Thành phố ngầm RÉSO

Montréal Underground City tên chính thức là Réso hay tiếng Pháp còn gọi là La Ville Souterraine là tập hợp liên kết những chợ búa, nhà cửa với nhau vừa xây ngầm trong lòng đất vừa xây trên mặt đất. Với hệ thống đường hầm (tunnels) chiều dài hơn 32 km (20 miles) với tổng diện tích 12 km vuông (4.6 sq mi) kết nối với nhau những khu thương xá, chung cư, khách sạn, ngân hàng, trường đại học và 7 ga xe điện ngầm, 2 trạm xe điện mặt đất cũng như khu hội trường Bell Centre. Có tất cả 120 cửa ngõ để xuống thành phố ngầm, mỗi nơi khi vào đều có phố xá buôn bán, văn phòng dịch vụ, nhà băng, cửa hàng ăn uống thật tưng bừng náo nhiệt như một thành phố. Vào mùa Ðông mỗi ngày có hơn 500 ngàn người mua sắm ăn uống ở thành phố ngầm dưới đất nên người ta thường nhìn Montréal như thành phố có hai tầng hay “Hai thành phố trong một.”

Ý tưởng thành lập thành phố ngầm là do nhà thiết kế đô thị Vincent Ponte nảy sinh khi xây cao ốc văn phòng Place Ville-Marie và thương xá ngầm phía dưới vào năm 1962 để che những đường sắt ở phía Bắc nhà ga trung ương Central Station. Ðầu tiên người ta xây đường hầm nối Central Station và khách sạn Queen Elizabeth Hotel. Năm 1966 khi xây dựng hệ thống xe điện ngầm người ta đã thiết lập thêm những đường hầm nối từ nhà ga Bonaventure đến Château Champlain Hotel, cao ốc Place du Canada, Place Bonaventure, Central Station và Windsor Station. Những đường hầm rộng lớn này là khu đầu tiên thành hình thành phố ngầm sau này. Từ 1984 đến 1992 thêm hàng chục cao ốc mới xây khác cũng nối đường ngầm vào những trạm xe điện trong lòng đất nhất là vào cuối thập niên 1990 những công trình xây dựng đồ sộ như tòa nhà chọc trời cao nhất Montréal Le 1000 De La Gauchetière, Le 1250 René-Lévesque và Montréal World Trade Centre càng bành trướng thành phố ngầm thêm rộng ra.

Tên của thành phố ngầm là “RÉSO” đồng âm với chữ “Réseau” trong tiếng Pháp có nghĩa là “mạng lưới” (network) ở đây có nghĩa là “mạng lưới đường hầm”. Bảng hiệu RÉSO với chữ O sau cùng có mũi tên chỉ xuống màu xanh được treo ở các nhà ga xe điện ngầm để hành khách có thể đến đó mua sắm, ăn uống. Trong những tháng mùa Ðông thời tiết giá lạnh bên ngoài toàn là tuyết trắng, người dân Montréal khi sử dụng hệ thống xe điện ngầm thường đi chợ búa, dịch vụ trong thành phố dưới mặt đất rất tiện lợi và ấm áp. Hầu hết những cửa hàng dưới thành phố ngầm đều mở cửa đón khách trong giờ hệ thống xe điện ngầm còn hoạt động (từ 5:30 sáng đến 1 giờ sáng) trong khi những hiệu buôn trên mặt đất đã đóng cửa. Thành phố dưới mặt đất ở Montréal là địa điểm du lịch mà du khách phải thăm viếng mỗi khi đến Montréal và nó được quảng cáo trong hầu hết các quyển cẩm nang du lịch. Dưới thành phố ngầm đều có bảng chỉ dẫn cũng như bản đồ để du khách biết mình ở vị trí nào trong thành phố và ga xe điện nào gần nhất để trở về khách sạn.

Hệ thống xe điện ngầm métro ở Montréal

Mùa Ðông lái xe ở Montréal không dễ dàng nên người dân ở đây ít ai lái xe riêng như ở California mà hầu hết đều sử dụng các phương tiện chuyên chở công cộng như xe điện ngầm, xe điện trên mặt đất và lộ trình ngắn thì đi xe buýt. Mua sắm trong lòng đất thì người Montréal cũng di chuyển trong lòng đất với hệ thống xe điện ngầm Métro rất mau chóng và tiện dụng, không gây ô nhiễm lại rẻ tiền. Hệ thống Montréal Métro được điều hành bởi hãng Société de transport de Montréal (STM) được khánh thành vào ngày 14 Tháng Mười, 1966, dưới nhiệm kỳ thị trưởng của ông Jean Drapeau. Thời gian đầu hệ thống chỉ có 26 nhà ga nằm trên 3 tuyến đường riêng biệt, ngày nay hệ thống có 68 nhà ga với 4 tuyến đường nối nhau chiều dài tổng cộng 65.33 km (40.59 miles) phục vụ các vùng phía Bắc, Ðông và trung tâm của đảo Montréal nối với thành phố Longueuil (phía Ðông) bằng tuyến màu vàng và nối với thành phố Lava (phía Bắc) bằng tuyến màu cam. Còn hai tuyến màu lục và xanh lá cây nối ngang hai tuyến trên. Nhà ga trung ương tên Berri-Uqam ở trung tâm phố cổ nối 3 tuyến màu xanh, cam và vàng với nhau. Hệ thống xe điện ngầm Montréal có chiều dài thứ ba và số hành khách sử dụng đứng thứ nhì ở Canada, trong năm 2008 có 382.5 triệu người sử dụng. Nếu tính từ ngày khánh thành đến năm 2006 là 40 năm số người sử dụng là 6 tỷ người tương đương với dân số toàn cầu hiện nay. Các nhà ga xe điện ngầm ở Montréal thiết kế, trang trí rất đẹp mắt bắt chước theo kiểu hệ thống Métro ở Paris, Lyon và Marseille (3 thành phố lớn nhất nước Pháp). Vài năm sau hệ thống Métro ở Mexixo City cũng bắt chước tương tự và tất cả đều sử dụng toa xe chạy bằng bánh cao su rất nhẹ nhàng, êm ái.

Ðường Crésent phố du khách

Sau khi từ giã gia đình người chị cô cậu, chúng tôi lái xe đến đường Crésent St. thuộc khu trung tâm thành phố vì đã đặt phòng ở khách sạn Quality Inn. Tôi chọn khu phố này là vì theo báo chí du lịch con đường Crésent rất đông du khách từ Mỹ sang cư ngụ nơi đây. Ðây là con đường một chiều chỉ đi từ hướng Tây Bắc sang Ðông Nam, đường hẹp hai bên phố xá rất đông người Mỹ, tôi thấy có Starbucks Coffee, California Pizza và nhiều nhà hàng khác. Ban đêm cũng nhộn nhịp đông vui với nhiều quán rượu, cà phê trông rất ấm cúng và an ninh. Nói chung ở Montréal khu phố nào cũng an toàn vì tội ác rất thấp ở đây ngay cả khu phố trên đường St. Laurent Blvd. có khu chợ Tàu, ở khúc phía Bắc là khu sinh hoạt về đêm với nhiều nhà hàng, quán bar, hộp đêm (night clubs) cũng rất an ninh. Theo người dân ở tại Montréal họ chỉ hơi ngán con đường Ste. Cathérine St. khúc từ St. Laurent lên hướng Bắc tới khu Latin và tránh đi ngang qua đây vào ban đêm.

Sáng hôm sau hai đứa cháu con bà chị đến khách sạn chúng tôi ngụ cũng bằng hệ thống Métro và muốn đưa đi thăm các thắng cảnh, di tích cổ của Montréal. Khách sạn ở về hướng Ðông không mấy xa đồi Mount Royal nên địa điểm đầu tiên chúng tôi đi là lên đồi Mount Royal trong buổi sáng tinh mơ khi không khí còn rất trong lành.

Mount Royal Park

Ðồi Mount Royal hiện nay trở thành công viên Mount Royal Park được khánh thành từ năm 1876 thiết kế bởi Frederick Law Olmsted cũng là người thiết kế công viên Central Park ở New York. Công viên có nhiều cây cối, ao hồ, bãi cỏ là khoảng xanh lớn nhất ngay trung tâm thành phố. Ðồi Mount Royal gồm có 3 ngọn núi cao nhất là 233 m (764 ft), người Âu lên đây đầu tiên vào năm 1643 là Paul Chomedey de Maisonneuve cũng là người sáng lập thành phố Montréal. Ông ta là quân nhân người Pháp theo phái bộ truyền giáo đến Montréal và được xem là thị trưởng đầu tiên của thành phố. Ông xây đồn lũy vì bị thổ dân tấn công và nhiều lần suýt chết vì bị vây hãm. Khi bị trận lụt lớn ông cầu khấn cùng Ðức Bà Marie và để tạ ơn ông đã dựng một cây thánh giá trên núi. Năm 1924 một thánh giá lớn cao 103 ft (31.4 m) được thắp đèn thay thế cây thánh giá cũ. Năm 1992 đèn thắp sáng được thay bằng đèn “fibre optic” thay đổi các màu đỏ, lục và tím, màu tím chỉ được thắp khi đau buồn tang chế như khi Ðức Giáo Hoàng John Paul II băng hà vào Tháng Tư 2005. Ngày nay trên đồi có hai tòa nhà ngắm cảnh để ban đêm du khách lên đó nhìn xuống thành phố với những cao ốc rực rỡ ánh đèn. Một hồ nước tên Beaver Lake được đào với vườn tượng điêu khắc bên cạnh, mùa Ðông có đồi dốc để chơi trượt tuyết. Công viên được dân chúng thích lên ngắm cảnh thành phố phía dưới, đi bộ (hiking), picnic ăn uống vào mùa Hè và các cuộc chạy đua hoặc lễ hội văn hóa cũng thường tổ chức trên công viên như lễ hội vỗ trống “Tam Tam Jam” gồm hàng chục tay trống cùng đánh một lúc rất tưng bừng vui nhộn.

Trên đồi Mount Royal còn có hai nghĩa trang lớn dành chôn cất dân chúng thành phố từ thế kỷ 19: nghĩa trang Mount Royal Cemetery (thành lập năm 1852) rộng 165 acres ở triền phía Bắc ngọn đồi và nghĩa trang Notre Dame des Neiges Cemetery rộng lớn hơn (thành lập năm 1854) để chôn dân Pháp theo đạo Thiên Chúa Giáo La Mã. Có hơn 900 ngàn người được chôn trong 2 nghĩa địa này. Mount Royal Cemetery có 162 ngàn ngôi mộ là nơi an nghỉ của rất nhiều danh gia vọng tộc kể cả những cựu chiến binh từng được nhiều huy chương cao quý của triều đình Anh Quốc như huy chương Victoria Cross. Trong khu đồi công viên cây xanh Mount Royal Park nằm ở phía Ðông còn khu mộ phần của hai nghĩa trang nằm về phía Tây.

Trên núi rất nhiều đường chằng chịt, nhiều nơi rất dốc và nhỏ hẹp, trơn trợt dễ té ngã nhất là khi xuống đồi. Có nhiều đường để xuống núi và thỉnh thoảng có những bản đồ để du khách không bị lạc. Tuy nhiên rất ít quán xá bán nước uống nên tốt nhất là mua từ dưới phố mang lên. Chúng tôi từ từ vừa đi vừa hàn huyên vui đùa nên không thấy mệt. Từ đỉnh đồi nhìn xuống hướng Ðông, cao ốc phía dưới và xa xa là sông Saint Lawrence mặt nước phẳng lặng với nhiều con tàu đậu ở bến sông. Hôm nay chúng tôi lên núi vào buổi sáng cốt ý là chụp hình thành phố nằm phía dưới chứ đến vào ban đêm cảnh thành phố với nhiều cao ốc thắp muôn vạn ánh đèn rất lung linh huyền ảo, nhìn đẹp hơn ban ngày nhưng chụp ảnh thì hơi khó nếu trời không quang đãng và cần máy ảnh to và đắt tiền trong khi tôi thì di chuyển nhiều cần máy gọn nhẹ.

Ở cuối phía Tây Nam Mount Royal có nhà thờ Saint Josepth Ovatory địa chỉ số 3800 trên đường Queen Mary Road là một kiến trúc rất đẹp với vòm mái tròn bằng đồng to lớn được xây năm 1924. Nhà thờ nằm trên đồi có bậc thang lên dốc giống như nhà thờ Thánh Tâm (Montmartre) ở Paris. Hàng ngày tín đồ hành hương đến đây rất đông cầu nguyện để được chữa lành bệnh vì dưới nhà thờ có an táng xác sư huynh André . Ông sinh năm 1845 là một tu sĩ hớt tóc lấy tiền để xây một nhà nguyện bằng gỗ và nổi tiếng chữa được lành cho rất đông người. Năm 1911 Giáo Hội La Mã có đề cử một hội đồng để điều tra việc chữa bệnh của ông. Kết quả hội đồng cho phép tín đồ tiếp tục đến hành hương nhưng không có ý kiến về các phép lạ. Sư huynh André tiếp tục chữa bệnh cho đến khi qua đời năm 1937 và được chôn trong hầm dưới nhà thờ. Trên bãi cỏ, bậc thang trước nhà thờ lúc nào cũng đông tín đồ hành hương và du khách đến viếng thăm.

Trịnh Hảo Tâm

Thành phố Montréal nhìn từ đồi Mont Royal. Vương cung thánh đường Notre Dame ở khu phố cổ Montréal. Du thuyền MS Saga Ruby ghé bến Montréal. Khu phố cổ Montréal mang dáng vẻ Âu Châu. Bảng Stop dùng chữ Pháp “Arrêt” trên đường phố Montréal.

Montréal là thành phố lớn thứ nhì Canada nằm trong tỉnh bang Québec là nơi tiếng Pháp được dùng làm ngôn ngữ chính. Ngày xưa Montréal có tên là Ville Marie (Thành phố Ðức Bà Maria) và hiện tên Montréal lấy từ tên của ngọn đồi Mont Réal nằm ngay tại trung tâm thành phố. Mont Réal là tiếng Pháp thời Trung Cổ có nghĩa là Mont Royal trong tiếng Pháp ngày nay. Thành phố tọa lạc trên một hòn đảo nằm trên con sông St. Lawrence (tiếng Pháp là St. Laurent) đưa nước từ hồ Ontario ra biển Ðại Tây Dương, dân số theo thống kê năm 2006 có 1,620,693 người và kể cả vùng ngoại ô là 3,635,571 người. Nằm trong một nước trước kia là thuộc địa của Ðế Quốc Anh nhưng dân chúng Montréal 57% lại nói tiếng Pháp và tiếng Anh chỉ có 19%.

Giã từ Toronto chúng tôi theo hai đứa cháu gọi bằng cậu ngày xưa cùng chung ghe vượt biển với tôi đi Montréal cách Toronto 337 miles về hướng Ðông Bắc. Ở Montréal tôi cũng có vài người bà con như gia đình người chị cô cậu có hai thằng con cùng đi với tôi trong chuyến vượt biển Tháng Mười Hai, năm 1978. Sau khi thuyền chúng tôi đến bến bờ tự do ở Thái Lan, hai cháu này đi Canada định cư sau đó bảo lãnh cha mẹ sang. Hơn 30 năm bận công ăn việc làm chúng tôi chưa hề gặp nhau. Từ Toronto chúng tôi dùng xa lộ 401 lúc đầu cập theo hồ Ontario, sau đó hết hồ thì cập theo dòng sông Lawrence, con đường thiên lý xa diệu vợi qua rất nhiều thành phố, hỏi người ta đường đi thế nào thì họ nói cứ đi thì chiều thế nào cũng tới Montréal. Buổi trưa khi cậu cháu chúng tôi đi hết hồ Ontario dừng lại ở thành phố Kingston ăn trưa, cà phê cà pháo nghỉ một chút rồi lại tiếp tục con đường cái quan. Chúng tôi đi ngang qua ngả rẽ xa lộ 416 con đường để đi lên thủ đô Ottawa của xứ Canada, nơi thằng em trai tôi hiện ở Toronto hồi mấy năm đầu định cư có ở tại Ottawa này. Sau đó gia đình bên vợ và thằng em tôi cùng dọn về Toronto để mở tiệm vàng trong khu phố Tàu, riêng em tôi đi làm và vợ mở cửa hàng hoa cho đến ngày nay.

Sáu giờ chiều vẫn cập theo sông Lawrence khi đi hết phần đất tỉnh Ontario vừa sang tỉnh Québec xa lộ 401 đổi thành 20 đụng phải con sông Ottawa từ bên trong Ottawa chảy ra để nhập dòng vào sông Lawrence. Vùng này toàn sông hồ đầm ao, cây cối rất đẹp nhưng không thấy nhà cửa, chắc là sợ lũ lụt. Vừa qua cầu bắc ngang sông Ottawa thì chạm vùng ngoại ô nhà cửa đông đúc của Montréal, tôi mới biết Montréal nằm nơi giao nhau giữa hai con sông. Bảng hiệu giao thông đường sá đều bằng tiếng Pháp, hai thằng cháu tôi vốn ở Connecticut xứ Mỹ hơi lo vì không biết tiếng Pháp, chúng nó nói sợ khi đói không biết làm sao gọi món ăn? Hai đứa hỏi tôi còn nhớ tiếng Pháp không? Ngày xưa tôi có học tiếng Pháp nhưng tiếng Pháp giống cái giống đực, chia động từ rắc rối quá nên khi thực dân Pháp rút về nước tôi trả lại cho họ và chuyển sang học tiếng Anh. Vốn liếng tiếng Pháp đong đưa như vậy nhưng khi hai thằng cháu hỏi, tôi làm bộ ngâm câu: “Nị hảo, mẹt xì đây thuộc cả. Không sang Tàu tớ cũng qua Tây!” để trấn an hai đứa.

Tiếng Pháp vùng Québec

Rẽ ra xa lộ vào thành phố Montréal, đường sá nho nhỏ nhiều bảng hiệu lưu thông viết toàn tiếng Pháp mà ngoài xa lộ không thấy. Có bảng màu đỏ đề “Arrêt”, thằng cháu lái xe hoang mang hỏi: “Cậu ba, bảng này nói cái gì vậy?” Tôi cũng không biết, thấy giống chữ “Arrest” trong tiếng Anh có nghĩa là bị bắt giữ mà lại màu đỏ, tôi kêu nó thắng lại. Thấy bên đường đối diện cũng bảng này xe dừng lại 10 giây rồi lại chạy tiếp. Tôi mới biết là bảng “Stop”! Lạ thật tôi từng qua bên Pháp, họ vẫn đề chữ “Stop” giống như bên Mỹ, còn ở Toronto hay ngoài xa lộ tỉnh Ontario bảng lưu thông vẫn như bên Mỹ, nếu đề chữ thì bằng hai thứ tiếng. Còn ở tỉnh Québec này bảng “Stop” lại đề là “Arrêt” và còn vài bảng hiệu nữa đến giờ tôi cũng không hiểu nghĩa là gì?

Ngày xưa tìm ra vùng Montréal là người Pháp dưới thời vua Francis I vào khoảng năm 1500, sau đó người Pháp di dân sang, đến năm 1760 họ đầu hàng người Anh và nước Anh chiếm làm thuộc địa. Do đó đa số dân chúng ở đây có tổ tiên là người Pháp nên họ nói tiếng Pháp. Montréal là thành phố lớn duy nhất trên lục địa Bắc Mỹ nói tiếng Pháp, so với cả thế giới là thành phố đông dân nói tiếng Pháp chỉ sau Paris mà thôi. Có đến 6.7 triệu người Canada nói tiếng Pháp phần đông sống trong tỉnh Québec với hai thành phố lớn là Québec và Montréal. Ngoài tỉnh Québec còn khoảng 1 triệu người nói tiếng Pháp ở các tỉnh bang Manitoba, New Brunswick, Alberta, Nova Scotia và Saskatchewan. Tiếng Pháp người dân Québec nói có chút ít khác với tiếng Pháp hiện nay ở Paris vì tiếng Québec là tiếng Pháp vào thế kỷ 17, 18 trong khi tiếng Paris du nhập nhiều tiếng Anh thông dụng trở thành tiếng quốc tế. Thí dụ như chữ “cuối tuần”, người Paris nói là “week-end” thì người Québec vẫn dùng “fin de semaine”, Paris dùng chữ “e-mail” thì Québec dùng chữ “courriel”, chữ “thức uống” người Paris nói là “boisson” trong khi người Québec là “breuvage”, “ăn tối” Paris nói là “diner” ở Québec là “souper”.

Thành phố Montréal

Thành phố Montréal nằm trên một đảo hình trái lê chiều dài khoảng 31 miles (50 km) và ngang khoảng 10 miles (16 km), khu trung tâm tức phố cổ nằm cạnh bờ sông Lawrence về hướng Ðông. Nơi đây có bến cảng, tòa thị chính, nhà thờ Ðức Bà, khu phố Tàu. Qua bên kia sông để đi về hướng Ðông có 4 cầu xe hơi, 2 cầu xe điện, 1 đường xe điện ngầm Métro và một đường hầm xe hơi dưới lòng sông. Ở hướng Tây là sông Prairies nhỏ hơn sông Lawrence cũng có 6 chiếc cầu bắc ngang để đi qua khu ngoại ô là Laval. Phía bên trong giữa đảo là dãy đồi Mont Royal hiện là công viên thành phố, dưới chân đồi hướng Ðông là khu tài chính, ngân hàng với vài chục cao ốc chọc trời giống như ở Toronto. Phi trường quốc tế Montréal là Pierre Elliot Trudeau Airport ở về hướng Nam cuối đảo rất gần thành phố. Ðường sá trong thành phố nhỏ hẹp hơn các thành phố bên Mỹ, xe cộ cũng ít hơn, phố xá nhà cửa có nét giống Âu Châu nhất là những dãy phố lầu liên tục sát vách nhau. Nhà cửa dân ở thường là các chung cư nhiều tầng lầu và rất ít nhà riêng với sân trước, vườn sau như ở Mỹ. Ít bãi đậu xe nên thường xe hơi đậu dọc theo hai bên đường, lưu thông trên phố có xe đạp, xe gắn máy như ở Âu Châu. Montréal không cho rẽ phải khi đèn đỏ, lại ít cho quẹo trái ở các ngã tư, đến ngã tư nào cho rẽ phải hay trái đều có bảng vẽ màu xanh.

Về lưu thông công cộng khá tiện dụng cho người dân, Montréal có hệ thống xe buýt, xe điện ngầm, cả 2 hệ thống của hãng Société de transport de Montréal (STM). Hệ thống xe buýt STM có 165 tuyến đường ban ngày và 20 tuyến đường ban đêm. Hệ thống xe điện ngầm (Métro) khánh thành năm 1966 hiện nay có 4 tuyến đường với 68 nhà ga, mỗi nhà ga cách thiết kế, nghệ thuật trang trí khác nhau và xe chạy bằng bánh cao su rất êm ái không gây ồn ào. Người sáng kiến dự án này là thị trưởng Jean Drapeau sau đó đã có công vận động để Montréal được tổ chức Thế Vận Mùa Hè 1976. Hệ thống xe điện ngầm chạy đến tận bờ phía Nam ở Longueuil, phía Bắc đến thành phố ngoại ô là Laval với 3 nhà ga mới thành lập. Ngoài ra trong thành phố còn có hệ thống xe điện chạy trên mặt đất là Commuter Rail nối khắp các vùng ngoại ô với hơn 15.7 triệu hành khách sử dụng trong năm 2007 chỉ đứng thứ 6 ở Bắc Mỹ sau các thành phố New York, Chicago, Boston, Philadelphia và Toronto mà thôi.

Lịch sử Montréal

Nhiều vật dụng các nhà khảo cổ đào lên được cho thấy nhiều bộ lạc du mục đã sống trên đảo ít nhất 2,000 năm trước khi người Âu Châu đến. Người Iroquoians đã tạo dựng làng Hochelaga dưới chân núi Royal. Ngày 2 Tháng Mười, 1535, nhà thám hiểm người Pháp tên Jacques Cartier đến viếng làng Hochelaga và tuyên bố vùng thung lũng St. Lawrence này thuộc về nước Pháp. Ông ta ước lượng dân số ở đây hơn 1 ngàn người. Bảy mươi năm sau nhà thám hiểm người Pháp khác tên Samuel de Champlain báo cáo rằng thổ dân trước kia sống ở đây nay không thấy nữa có lẽ vì chiến tranh giữa các bộ lạc hay vì bịnh dịch di chuyển sinh sống nơi khác. Champlain lập trạm trao đổi da thú với thổ dân trên đảo Montréal vào năm 1611 gọi nơi đây là La Palace Royale, địa điểm ngày nay là Pointe-à-Callière. Năm 1639 Jérôme Le Royer de La Dauversière nhận chức Ðức Ông đến đảo Montréal để thành lập một nhà truyền giáo cho dân bản xứ đồng thời Paul Chomedey de Maisonneuve được bổ nhiệm làm thống đốc thuộc địa này. Ville-Marie trở thành trung tâm trao đổi hàng hóa lấy da thú cũng là trạm căn cứ để người Pháp khám phá thêm vùng Bắc Mỹ và là thuộc địa của nước Pháp cho đến năm 1760, Hầu Tước Pierre Francois de Rigaud đầu hàng và giao Ville-Marie cho người Anh.

Montréal được thành lập thành phố vào năm 1832. Người ta đào kinh Lachine Canal để tàu thuyền lưu thông tạm thời trong lúc ngăn khúc sông St. Lawrence lại để xây cầu Victoria trong kế hoạch biến Montréal thành một mạng lưới đường sắt cho xe hỏa. Ðến năm 1860 Montréal là thành phố lớn nhất trong thuộc địa Anh vùng Bắc Mỹ và là thủ đô của tỉnh Canada từ năm 1844 đến năm 1849. Sau Ðệ Nhất Thế Chiến với luật cấm buôn bán rượu ở Hoa Kỳ khiến Montréal trở thành thiên đàng của dân Mỹ nghiện rượu. Tới thời kỳ kinh tế khủng hoảng năm 1929 thành phố bị ảnh hưởng nặng nề với số người thất nghiệp lên cao. Trong thời gian Thế Chiến Thứ Hai, Thị Trưởng Camillien Houde chống lại luật thi hành quân dịch, ông hô hào dân chúng không đăng ký quân dịch theo luật chính quyền liên bang và ông bị bắt đi tù cho đến năm 1944 mới được thả ra và được bầu chức thị trưởng trở lại lần nữa. Năm 1951 dân số thành phố vượt quá 1 triệu người, thủy trình Saint Lawrence Seaway mở cửa năm 1959 cho phép các tàu biển lớn lưu thông ngang qua Montréal để ra biển đi các nước khác. Trong thập niên 1960 thành phố tổ chức hội chợ quốc tế Expo 1967 cũng như xây các cao ốc chọc trời, xa lộ mới và hệ thống xe điện ngầm. 1976 Montréal tổ chức thành công Thế Vận Hội Mùa Hè. Thập niên 1980 và đầu 1990 kinh tế Montréal tăng trưởng chậm hơn các thành phố khác của Canada nhưng những năm sau đó tình hình kinh tế cải thiện, các hãng xưởng, công ty tập trung về. Năm 2002 với câu “Một đảo, một thành phố” Montréal mở rộng việc thống nhất trở thành 27 quận (boroughs) và bao trùm hết đảo nhưng sau đó dân chúng một số quận không chịu sáp nhập (13% dân số) nhất là dân nói tiếng Anh. Ðến ngày 1 Tháng Giêng 2006, thành phố Montréal chỉ còn 19 quận còn 14 quận kia trả lại tự trị như cũ không thuộc vào Montréal nữa.

Chúng tôi đi tìm nhà người chị cô cậu cũng khá vất vả vì trời lất phất tuyết rơi mặc dù chỉ mới giữa Tháng Mười. Loanh quanh một lúc cũng tìm được trong một khu Condo nhà dính liền vách với nhau. Hai vợ chồng chị cô cậu ở một căn, gia đình hai đứa con trai ở hai căn cũng trong khu đó. Từ 1979 đến nay đã hơn 30 năm chúng tôi mới gặp nhau, người chị bà con đã 75 và bị bệnh lãng trí Alzheimer nên cũng không nhớ tôi là ai? Ông chồng và hai thằng con cùng cậu cháu chúng tôi ngồi hàn huyên ôn lại chuyện xưa rất vui vẻ. Sau khi dùng cơm tối với nhau chúng tôi tạm chia tay để về khách sạn trong khu phố cổ Montréal và hẹn gặp lại ngày hôm sau. Theo hai cháu ở Montréal cho biết trước 1975, người Việt ở Montréal chỉ độ 100 người đa số là sinh viên du học. Sau đó nhất là trong khoảng thời gian từ 1975 đến 1985 Montréal tiếp nhận thuyền nhân tỵ nạn từ các trại Thái Lan, Mã Lai, Nam Dương, Hồng Kông v.v... Hiện nay cộng đồng Canada gốc Việt tại Montréal ước tính khoảng 20,000 người hội nhập thành công với người bản xứ và cũng thành lập nhiều hội đoàn văn hóa, tôn giáo sinh hoạt rất đều đặn. Montréal cũng có khu phố Hoa Việt nằm trên đường Boulevard Saint Laurent, mặc dù nhỏ không so sánh được với Toronto nhưng cũng có nhiều tiệm phở, bánh mì, cà phê tạm sưởi ấm lòng người ly hương.

Trịnh Hảo Tâm